การพัฒนากระบวนการเรียนรู้ของกลุ่มเศรษฐกิจชุมชนสู่ความยั่งยืน: การยกระดับโมเดล 5ร สู่วงจรการเรียนรู้เชิงพัฒนา

บทคัดย่อ

การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืนจำเป็นต้องอาศัยกระบวนการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับบริบทและพลวัตของชุมชน บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษากระบวนการเรียนรู้ของกลุ่มเศรษฐกิจชุมชน และสังเคราะห์รูปแบบการเรียนรู้ที่เอื้อต่อการเสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืน โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ พื้นที่ศึกษาคือจังหวัดสมุทรปราการ กลุ่มตัวอย่างเป็นกลุ่มเศรษฐกิจชุมชน จำนวน 17 กลุ่ม จาก 6 อำเภอ เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์เชิงลึก การสนทนากลุ่ม และการสังเกตแบบมีส่วนร่วม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาและการสังเคราะห์เชิงธีม โดยอาศัยกรอบแนวคิดชุมชนแห่งการปฏิบัติ (Wenger, 1998) และการเรียนรู้จากประสบการณ์ (Kolb, 2015)

        ผลการศึกษา พบว่า กระบวนการเรียนรู้ของกลุ่มเศรษฐกิจชุมชน มีลักษณะเป็นการเรียนรู้เชิงปฏิบัติ ที่ฝังตัวอยู่ในกิจกรรมทางเศรษฐกิจและเกิดขึ้นผ่านความสัมพันธ์และการมีส่วนร่วมของสมาชิกในกลุ่ม จากการสังเคราะห์ข้อมูล สามารถอธิบายกระบวนการเรียนรู้ดังกล่าวผ่าน “โมเดล 5ร” ได้แก่ การรับรู้ การร่วมคิดร่วมทำ การลงมือปฏิบัติ การสะท้อนและการเรียนรู้จากการปฏิบัติ และการต่อยอดและขยายผล อย่างไรก็ตาม การเรียนรู้ที่เกิดขึ้นจริง มิได้ดำเนินไปในลักษณะลำดับขั้น หากแต่มีลักษณะหมุนเวียน ยืดหยุ่น และย้อนกลับได้ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดชุมชนแห่งการปฏิบัติ (Wenger, 1998; Wenger, McDermott, & Snyder, 2002) และวงจรการเรียนรู้จากประสบการณ์ (Kolb, 2015)

        บทความนี้จึงเสนอการยกระดับโมเดล 5ร สู่“วงจรการเรียนรู้เชิงพัฒนา ” เพื่ออธิบายการเรียนรู้ของกลุ่มเศรษฐกิจชุมชนในฐานะที่มีพลวัต และการปรับตัวอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ ยังพบว่าพลวัตของวงจรการเรียนรู้ถูกขับเคลื่อนด้วยกลไกสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ การเสริมสร้างพลังภายใน การเชื่อมโยงภายนอก และการสะท้อนและปรับตัว ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่ากรอบแนวคิดดังกล่าวสามารถใช้เป็นฐานในการออกแบบการพัฒนาและกำหนดนโยบายเพื่อเสริมสร้างเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืนได้  (Kolb, 2015; Wenger, McDermott, & Snyder, 2002) (Sen, 1999; Putnam, 2000)