การประยุกต์กัมมัฏฐานเชิงร่วมสมัยในบริบทการดำเนินชีวิตในสังคมปัจจุบัน
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์การประยุกต์กัมมัฏฐานเชิงร่วมสมัยในบริบทการดำเนินชีวิตในสังคมปัจจุบัน โดยตีความกัมมัฏฐานมิใช่เพียงฐานะของการปฏิบัติทางศาสนา หากเป็นกระบวนการพัฒนาจิตในเชิงพุทธจิตวิทยาที่สัมพันธ์กับโครงสร้างทางสังคม เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมของโลกยุคปัจจุบัน ภายใต้สภาวการณ์ที่มนุษย์เผชิญความเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ความไม่แน่นอน และแรงกดดันจากระบบบริโภคนิยมและสื่อดิจิทัล กัมมัฏฐานถูกตีความใหม่ในฐานะ “เครื่องมือเชิงกระบวนการ” สำหรับการสร้างสมดุลระหว่างโลกภายนอกกับโลกภายในของมนุษย์
ผลการวิเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า โครงสร้างของกัมมัฏฐานประกอบด้วยสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐานซึ่งทำหน้าที่เกื้อหนุนกันในลักษณะเชิงพลวัต กล่าวคือ สมถกรรมฐานทำหน้าที่สร้างเสถียรภาพทางจิต เป็นฐานของความตั้งมั่นและการควบคุมอารมณ์ ขณะที่วิปัสสนากรรมฐานทำหน้าที่เปิดเผยโครงสร้างของประสบการณ์ผ่านการเห็นไตรลักษณ์ อันนำไปสู่การลดการยึดมั่นและการปรับเปลี่ยนวิธีรับรู้โลก จากการดิ้นรนควบคุมไปสู่การเข้าใจและยอมรับความไม่แน่นอน การสังเคราะห์นำไปสู่ข้อค้นพบสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ (1) กัมมัฏฐานในฐานะเครื่องมือการพัฒนาจิตใจเพื่อรับมือความเปลี่ยนแปลงในชีวิตประจำวัน (2) กัมมัฏฐานในฐานะกระบวนการพัฒนาปัญญาและการเห็นแจ้งสภาวะความเป็นจริง (3) การประยุกต์กัมมัฏฐานเชิงร่วมสมัยในการดำเนินชีวิตประจำวัน และ (4) กัมมัฏฐานในฐานะแนวทางการส่งเสริมคุณธรรมและการดำรงชีวิตอย่างสมดุล นอกจากนี้ บทความมีข้อเสนอว่า แก่นของการประยุกต์กัมมัฏฐานมิได้อยู่ที่การเปลี่ยนรูปแบบการปฏิบัติเท่านั้น แต่คือการรักษาความสัมพันธ์ระหว่าง “ความสงบ” และ “ความรู้แจ้ง” ให้ดำรงอยู่ร่วมกันอย่างสมดุล หากเน้นเพียงมิติการผ่อนคลายโดยปราศจากปัญญา อาจนำไปสู่การลดทอนสาระของพุทธธรรม ในทางกลับกัน หากเน้นปัญญาโดยขาดฐานจิตที่มั่นคง ย่อมไม่สามารถนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงภายในได้อย่างแท้จริง
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2551). ธรรมะภาคปฏิบัติ 1. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระครูภาวนาโพธิวิสุทธิ์ และคณะ. (2566). การพัฒนารูปแบบการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานของสำนักปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานในจังหวัดหนองคาย. วารสารปัญญาปณิธาน. 8(2), 18.
พระครูสุวรรณปัญญาพิสุทธิ์ (สุทธกานต์ สุทฺธปญฺโ). (2567). พลเมืองดี การสร้างสังคมแห่งการตื่นรู้. (บทวิจารณ์หนังสือ). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระมหาบุญเลิศ ธมฺมทสฺสี, นางสาวนงเยาว์ หนูไชยะ ณ กาฬสินธุ์ และ นางสาวพรรณรายชูเลิศ. (2548). ศึกษาปรากฏการณ์วิธีการสอน วิปัสสนากัมมัฏฐานตามหลักสติปัฏฐานสี่ในปัจจุบัน. (รายงานวิจัย). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
พระมหาผล นาควโร (ถ้ำกลาง). (2563). การพัฒนาจิตตามแนววิปัสสนากรรมฐานในสังคมยุค 4.0. วารสารวิชาการ มจร บุรีรัมย์. 5(2), 163-164.
พระศตวรรษ อภิปุญฺโญ (แสนคํา เพิงใจ), พระครูปริยัติสาทร และพระสุวัจน์ สุจิตฺโต. (2568). การพัฒนาจิตตามแนววิปัสสนากรรมฐานในสังคมวิถีใหม่. วารสารสินธุ์โสธร. 1(1), 31.
พระอํานวย พุทฺธรกฺโข. (2567). พลังแห่งสติ: การรับมือกับความไม่แน่นอนในสังคมสมัยใหม่. วารสารปัญญาลิขิต. 3(2), 17.
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). ปกรณวิเสสภาษาบาลี ฉบับมหาจุฬาปกรณวิเสโส. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์วิญญาณ.
________. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
วนิดา พานทอง. (2568). ปัญหาสังคมไทยในมุมมองทางมนุษยศาสตร์. วารสารสหวิทยาการมนุษยศาสตร์ศึกษา. 1(3), 11.
เสฐียร ทั่งทองมะดัน. (2555). สมถกัมมัฏฐานในฐานะเป็นบาทฐานของวิปัสสนากัมมัฏฐาน. (วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาพระพุทธศาสนา). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
