วิเคราะห์อุปมาอุปไมยที่ปรากฏในธรรมล้านนาเรื่อง “กายยะนคร”

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มุ่งวิเคราะห์อุปมาอุปไมยที่ปรากฏในคัมภีร์ใบลานธรรมล้านนาเรื่อง “กายยะนคร” เพื่อทำความเข้าใจโครงสร้างความคิดทางพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างกาย จิต และกระบวนการเวียนว่ายตายเกิดในวัฏสงสาร ผลการศึกษาพบว่า คัมภีร์กายยะนคร “เมือง” มาเป็นอุปมาแทนร่างกายมนุษย์ โดยมี “จิต” ทำหน้าที่เสมือนผู้ปกครองเมือง และใช้ตัวละครรวมถึงสัญลักษณ์ต่าง ๆ อธิบายกลไกการทำงานของจิต เจตสิก ขันธ์ 5 และหลักไตรลักษณ์ได้อย่างเป็นระบบ ตัวอย่างอุปมาที่สำคัญ ได้แก่ การเปรียบประตูทั้ง 9 แห่งกับทวารรับรู้อารมณ์ ปราสาท 5 หลังแทนขันธ์ มหาดเล็ก 7 คนสื่อถึงกลไกควบคุมเมือง ปุโรหิต 3 คนเปรียบเสมือนผู้ให้คำแนะนำ พระมูล 3 พระองค์สื่อถึงการฝึกฝนในทางที่ดี อัครมหาเสนาบดี 20 คนแสดงถึงฝ่ายกุศล ขุนนาง 14 คนแทนอกุศลเจตสิก ขณะที่ทหาร 4 คนสะท้อนภาวะเสื่อมสลายและความตาย และพระภิกษุ 3 รูปทำหน้าที่เตือนพระยาจิตต์ให้ตระหนักถึงไตรลักษณ์ ภาพรวมดังกล่าวสะท้อนโลกทัศน์แบบพุทธเถรวาทที่เน้นความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ และความไม่ใช่ตัวตน โดยแนวทางการหลุดพ้นจากวัฏสงสารถูกเสนอผ่านการพัฒนาปัญญาและสมาธิเป็นสำคัญ ด้วยเหตุนี้ คัมภีร์กายยะนครจึงมิได้เป็นเพียงวรรณกรรมเชิงศาสนาเท่านั้น แต่ยังสามารถมองได้ว่าเป็นแบบจำลองเชิงพุทธปรัชญาที่อธิบายโครงสร้างจิตและการดำรงอยู่ของมนุษย์อย่างเป็นระบบ อีกทั้งยังสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการศึกษาพุทธศาสนาและการเรียนรู้ทางธรรมในบริบทร่วมสมัยได้อย่างมีนัยสำคัญ